بازخوانی میراث اصفهان برای اقتصاد آینده ایران
گذر تجار اصفهان؛ دریچهای به اتاق بازرگانی نسل چهارم
الگویی که نامهایی چون ملکالتجار اصفهانی، حاج محمدحسین امینالضرب، حاج فضلالله دهش، و خاندانهای تأثیرگذاری مانند کازرونی و همدانیان، پیشتر و در عمل، شالوده آن را بنا نهادهاند. اینان تنها تاجر نبودند؛ کارآفرین، صنعتگر، خیر و معمار توسعه شهری بودند که ثروت را با ارزشهای اجتماعی و فرهنگی گره زدند.
اتاق نسل چهارم، از نماد تا عمل
در ادبیات جهانی، اتاق بازرگانی نسل چهارم (Chamber ۴.۰) دیگر یک باشگاه تجاری سنتی نیست. این نهادها خود را به عنوان «تسهیلگران اکوسیستم نوآوری» و «قطبهای مسئولیت اجتماعی» بازتعریف کردهاند. آنها پلی هستند بین گذشته و آینده؛ از یک سو با حفظ و ترویج اصول اصیل کسبوکار مانند اعتماد، صداقت و ایفای نقش اجتماعی که در تاجران پیشکسوتی مانند تجار اصفهان متجلی بود، و از سوی دیگر با بهکارگیری ابزارهای تحولآفرین مانند هوش مصنوعی، بلاکچین برای شفافیت زنجیره تأمین، و اقتصاد چرخشی برای کاهش ردپای کربن.
گذر تجار اصفهان، با برجسته کردن «خیریت» و «خدمات اجتماعی» به عنوان بخشی از هویت تجار قدیم، دقیقاً همان پیوند اخلاق با اقتصاد را یادآوری میکند که در مدلهای پیشرفته امروزی تحت عنوان «سرمایهداری ذینفعمحور» یا «مسوولیت اجتماعی شرکتها» (CSR) دنبال میشود. این تنها یک دکور تاریخی نیست، بلکه یک بیانیه محتوایی است که ریشه در کارنامه امثال امینالضرب یا مرحوم فضلالله دهش دارد که در کنار گسترش تجارت، به تأسیس نخستین کارخانه برق و راهآهن شهری در ایران همت گماشتند.
درسهایی از آینده و گذشته
اتاقهای پیشرو در جهان، این تلفیق را به خوبی عملیاتی کردهاند. به عنوان نمونه، اتاق بازرگانی توکیو نه تنها در ارائه خدمات دیجیتال به اعضا پیشتاز است، بلکه برنامههای گستردهای برای تبادل تجربه بین پیشکسوتان و استارتاپها دارد و به طور فعال در پروژههای اجتماعی شهری مشارکت میکند. از سوی دیگر، اتاق بازرگانی سنگاپور، خود را به عنوان یک «مرکز توانمندسازی» معرفی میکند که بر آموزش مهارتهای دیجیتال، پیادهسازی استانداردهای پایداری و کمک به شرکتها برای گذار به اقتصاد دیجیتال متمرکز است.
این مدلها نشان میدهند که احترام به سنتهای تجاری محلی، نه تنها مانع تحول نیست، بلکه میتواند به آن عمق و اصالت ببخشد. اصفهان با تاریخ درخشان خود در تجارت جهانی و هنر، و با الهام از روحیه کارآفرینانه خاندان همدانیان در توسعه صنعت نساجی یا نوآوریهای تجاری خاندان کازرونی، میتواند مدلی منحصربهفرد خلق کند. مدلی که نام آن را میتوان «اتاق بازرگانی انسانمحور و فناوری محور» نهاد.
ارزشهای کهن، ابزارهای نو: الگوی پیشنهادی برای اصفهان
اما الگوی پیشنهادی برای اصفهان چیست؟ برای تبدیل نماد «گذر تجار» به یک مدل عملیاتی برای نسل چهارم، میتوان این چارچوب پنجگانه را پیشنهاد داد:
در ابتدا مسوولیتپذیری برابر (برگرفته از خیریت تجار قدیم) به عبارت دیگر اتاق نسل چهارم باید «شاخص مسئولیت اجتماعی» برای اعضا تعریف و گزارش آن را شفاف کند. این میتواند شامل میزان اشتغالزایی محلی، کاهش آلایندگی، مشارکت در پروژههای عامالمنفعه و رعایت اخلاق حرفهای باشد. رتبهبندی اعضا بر این اساس، انگیزهای قدرتمند برای تلفیق سودآوری با منفعت عمومی ایجاد میکند. این همان مسیری است که حاج فضلالله دهش با وقف داراییهای عظیم خود برای امور خیریه و آموزشی، یا ملکالتجار اصفهانی با نقشآفرینی در توسعه زیرساختهای شهری، در پیش گرفتند.
دوم شفافیت دیجیتال (قلب تپنده نسل چهارم) است ، اقدامات آغازشده در اتاق اصفهان، مانند ایجاد پروفایل دیجیتال و سامانه ERP، باید گسترش یابد. استفاده از فناوری بلاکچین برای صدور گواهیهای اصالت کالا، مبدا و رعایت استانداردهای زیستمحیطی، میتواند برند «ساخت اصفهان» را در بازارهای جهانی به نماد اعتماد و شفافیت تبدیل کند؛ همان اعتمادی که پایه تجارت جهانی بازرگانان نامدار این شهر بود.
در این مرحله آموزش و تربیت نسل جدید (سرمایهگذاری بر آینده) ضروری است، گذر تجار میتواند میزبان «آکادمی کارآفرینی نسل چهارم» شود. در این آکادمی، درسهای مدیریت بر مبنای اعتماد و شبکهسازی که در DNA تجاری امینالضرب و همدانیان جاری بود، در کنار مهارتهای عصر دیجیتال مانند تحلیل کلانداده و اینترنت اشیا آموزش داده میشود. این ترکیب، نسل جدیدی از تجار را پرورش میدهد که هم ریشه در فرهنگ تجاری اصیل دارند و هم مسلح به ابزارهای آینده هستند.
چهارم پایداری زیستمحیطی (هماهنگ با طبیعتگرایی تاریخی اصفهان) خواهد بود، اتاق میتواند با الهام از معماری پایدار و سازگار با محیط زیست اصفهان، کمپین «تولید سبز» را راهاندازی کند. ارائه مشوقها و دانش فنی برای بهینهسازی مصرف انرژی و آب در صنایع و حرکت به سمت اقتصاد چرخشی، نه تنها یک ضرورت جهانی، بلکه احترام به میراث شهری است که همواره با قنات و باغشهرش در تعادل با طبیعت زیسته است.
و حیاتی تر از همه ایفای نقش در انقلاب صنعتی چهارم و پنجم است. اتاق اصفهان میتواند با ایجاد «لابراتوار صنعت ۴.۰» به عنوان پلتفرمی برای آزمایش فناوریهای نوین در اختیار بنگاههای کوچک و متوسط قرار دهد. این لابراتوار باید فضایی برای همکاری بینرشتهای هنرمندان سنتی، مهندسان و برنامهنویسان باشد تا محصولات و خدمات جدیدی خلق شود که در عین مدرن بودن، حامل هویت و زیباییشناسی اصفهانی باشند. اقدامات اتاق بازرگانی در راهاندازی تالار امینالتجار یا برنامهریزی برای ساخت مرکز توسعه تبادلات تجاری را میتوان در همین راستا ارزیابی کرد.
چالشها و فرصتهای پیشرو
مسیر تبدیل نماد به یک مدل پایدار، بدون چالش نیست. مقاومت در برابر تغییر، کمبود منابع مالی برای تحول دیجیتال عمیق، و مغایرت برخی قوانین دستوپاگیر با روحیه نوآوری، موانعی جدی هستند. با این حال، فرصتها بینظیرند. اصفهان با دارا بودن جامعه دانشگاهی قوی، زیرساختهای گردشگری و تاریخی منحصر به فرد، و شبکه تجاری با سابقهای که نامهایی چون دهش، ملکالتجار و امینالضرب بر تارک آن میدرخشند، میتواند به آزمایشگاهی ملی برای این مدل ترکیبی تبدیل شود. حمایت شهرداری و استانداری، همانگونه که در افتتاح گذر تجار محسوس بود، میتواند به تسهیلگر این تحول تبدیل شود.
گذری به آینده
گذر تجار اصفهان اگر تنها به یک المان گردشگری تبدیل شود، فرصتی تاریخی را از دست دادهایم. اما اگر بتوانیم آن را به یک «ایدئولوژی عملیاتی» برای اتاق بازرگانی نسل چهارم تبدیل کنیم، داستانی جدید برای اقتصاد ایران خواهیم نوشت. داستانی که در آن، تاجر اصفهانی قرن پانزدهم، که با فرش و کالایش اعتماد را در کریدورهای تجاری از ونیز تا هند میآفرید، امروز در قالب یک کارآفرین عصر دیجیتال بازتولد مییابد. او حالا با رعایت اصول شفافیت و پایداری، و با استفاده از هوش مصنوعی و بلاکچین، نه تنها کالا، که «اعتماد دیجیتال» صادر میکند.
این همان نقطه اتصال میراث کهنِ تجار مسئولیتپذیری چون کازرونی، همدانیان، امینالضرب، دهش و ملکالتجار به آرمانهای آینده است. اصفهان با این حرکت نمادین، توپ را در زمین اقتصاد آینده ایران گذاشته است. بازی را باید با همت، برنامهریزی و نوآوری برد. مسیر از گذر تجار تا اتاق نسل چهارم، در حقیقت، مسیر بازگشت به آینده است؛ آیندهای که ریشه در اصالت گذشته دارد.
