تحلیل وضعیت سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه ایران
سرمایهگذار خارجی به ریسکها حساس است
در مقابل، تعداد سرمایهگذاران خارجی تنها از ۴هزار و ۶۲۹ کد به ۵هزار و ۲۰۵ کد افزایشیافته که از حدود ۱۲درصد رشد حکایت دارد. این الگو نشان میدهد که افزایش حضور خارجیها عمدتا ناشی از بزرگترشدن اندازه سرمایهگذاری هر سرمایهگذار (بهویژه حقوقیها) بوده و به دلیل ورود گسترده سرمایهگذاران جدید نیست، در نتیجه، سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه ایران متمرکز، کمعمق و بهشدت حساس به ریسکهای سیاستی و نهادی باقیماندهاست.
دادههای موجود نشان میدهد ارزش کل سبد سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه ایران طی سه سالاخیر رشد قابلتوجهی داشتهاست؛ بهطوری که این رقم از ۷۱.۱همت در آبان ۱۴۰۲ به ۹۶.۸همت در آبان ۱۴۰۳ و سپس به ۲۰۳.۳همت در آبان ۱۴۰۴ رسیده است، با این حال بیش از ۸۵درصد این ارزش در تمام این دوره در اختیار سرمایهگذاران حقوقی خارجی بوده و اگرچه سرمایهگذاران حقیقی خارجی از نظردرصد رشد افزایش محسوسی را تجربه کردهاند، اما از نظر وزن مطلق همچنان سهمی محدود دارند. این ترکیب نشان میدهد رشد ارزش سرمایهگذاری خارجی، ماهیتی فراگیر و ساختاری نداشته و عمدتا به افزایش حجم سرمایهگذاری تعداد محدودی بازیگر حقوقی وابسته بودهاست.
در کنار رشد ارزش سبد، تعداد سرمایهگذاران خارجی نیز با شیبی ملایم افزایش یافتهاست؛ تعداد کل سرمایهگذاران از ۴هزار و ۶۲۹ نفر در آبان ۱۴۰۲ به ۴هزار و ۹۰۷ نفر در آبان ۱۴۰۳ و ۵هزار و ۲۰۵ نفر در آبان ۱۴۰۴ رسیده است. حدود ۶۵درصد این سرمایهگذاران را اشخاص حقیقی و حدود ۳۵درصد را اشخاص حقوقی تشکیل میدهند. این ارقام حاکی از آن است که بازار سرمایه ایران هنوز نتوانسته به مقصدی جذاب برای ورود طیف گستردهای از سرمایهگذاران خارجی، بهویژه نهادهای جدید و بزرگ، تبدیل شود. افزایش میانگین ارزش سبد به ازای هر سرمایهگذار از حدود ۱۵میلیاردریال در آبان ۱۴۰۲ به ۲۰میلیاردریال در آبان ۱۴۰۳ و سپس به حدود ۳۹میلیاردریال در آبان ۱۴۰۴ نیز موید تمرکز بالای سرمایهگذاری و وابستگی آن به تعداد محدودی سرمایهگذار با سبدهای بزرگ است.
از منظر رویهای، مسیر اخذ کد معاملاتی و شروع فعالیت برای سرمایهگذار خارجی مسدود نیست و امکان ورود وجود دارد، اما فرآیندها طولانی، چندمرحلهای و در مقایسه با استانداردهای منطقهای غیررقابتی است. تجربهکاربری سرمایهگذار خارجی در این مسیر، پرهزینه و تا حدی غیرقابلپیشبینی بوده و همین موضوع جذابیت ورود را کاهش میدهد. افزون بر این، مجموعهای از موانع داخلی غیرتحریمی نیز بر تصمیم سرمایهگذاران خارجی سایه انداخته است؛ ناهمگونی کیفیت افشا میان ناشران، محدودیت دسترسی به گزارشگری استاندارد بهویژه به زبان انگلیسی، ابهام در امکان انتقال اصلو سود سرمایه، نبود ابزارهای موثر پوششریسک نرخ ارز، عدمقطعیت در دسترسی به کانالهای بانکی پایدار و شفاف نبودن حمایتهای حقوقی از سرمایهگذاری خارجی از جمله این موارد هستند.
چگونه موانع را رفع کنیم؟
رفع موانع نیازمند تفکیک روشن مسوولیتها میان سیاستگذاران است. در حوزه بازار سرمایه، انتظار میرود با ارتقای الزامات افشا و گزارشگری قابلمقایسه بینالمللی، تسهیل فرآیند صدور کد برای سرمایهگذاران نهادی خارجی و بهبود دسترسی حرفهای به دادههای بازار به زبان انگلیسی، بخشی از چالشها کاهش یابد. در حوزه پولی، نقش بانکمرکزی در تعریف سازوکارهای شفاف و پایدار برای ورود و خروج سرمایه، تسهیل افتتاح و نگهداری حسابهای بانکی سرمایهگذاران غیرمقیم و ایجاد یا توسعه ابزارهای پوششریسک ارزی تعیینکننده است.
در سطح سیاستگذاری اقتصادی نیز وزارت امور اقتصادی و دارایی میتواند با کاهش اصطکاکهای عملیاتی در چارچوبهای مبارزه با پولشویی و تامین مالی تروریسم بدون تضعیف کنترل، تقویت سازوکارهای حقوقی حمایت از سرمایهگذاران خارجی و هماهنگسازی سیاستهای بخشی مانند قیمتگذاری، تجارت و انرژی با منطق بازار سرمایه، نقش موثری ایفا کند.
اولویت با چه چیزی است؟
در کوتاهمدت، طراحی مسیر سریع برای سرمایهگذاران نهادی خارجی، انتشار راهنمای جامع سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه و تعیین زمانبندی مشخص برای صدور کد و خدمات پس از ورود میتواند به بهبود تصویر بازار کمک کند. در افق میانمدت نیز توسعه ابزارهای پوششریسک ارزی، ارتقای گزارشگری بینالمللی ناشران بزرگ و ایجاد بستههای تشویقی هماهنگ میان نهادهای بورسی، پولی و اقتصادی اهمیت بالایی دارد. در مجموع، سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه ایران صرفا یک مساله بورسی نیست، بلکه نتیجه تعامل و هماهنگی سه سیاستگذار اصلی است و بدون ثبات مقرراتی، قطعیت پولی و جذابیت اقتصادی، حتی افزایش تعداد کدهای خارجی یا رشد اسمی ارزش سبد سرمایهگذاری به ورود پایدار سرمایه منجر نخواهد شد. اصلاحات هماهنگ، تدریجی و قابلپیشبینی میتواند حتی در شرایط تداوم محدودیتهای بینالمللی، وزن سرمایهگذاری خارجی در بازار سرمایه ایران را بهصورت معنادار افزایش دهد.
* مدیر امور بینالملل سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه
